Source of the Nile

Jinja ligt aan de bron van de Nijl. Alhoewel het water van het Victoriameer en de Nijl elkaar raken, is de Nijl geen uitloop van het Victoriameer, maar welt het water echt uit de bodem omhoog. Bij Jinja begint dus een reis van drie maanden naar de monding van de Nijl in de Middellandse zee. En natuurlijk gaan we als echte toeristen een kijkje in het Source of the Nile-park nemen: een kleine bijdrage als entree, royale parkeerruimte, want het is er rustig; en heel veel trappen af, langs toeristenkraampjes die de ‘standaard’ spulletjes verkopen.  Maar de natuur is echt ontzettend mooi. Prachtige bloemen, palmbomen met palmvruchten; bootjes die je naar het ‘echte’ punt van de bron van de Nijl konden brengen; libellen in prachtige kleuren en de leuke naam van ‘Dragonflys’ en heel veel vogels. Het is heerlijk om aan de oever te staan, te kijken en te wandelen. Gelukkig voor Ma’s knieën hoeven we niet al die trappen weer omhoog, want er voert een verhard pad slingerend de heuvel weer op.

En dan boffen we natuurlijk met onze ‘lokale gids’, want vanuit het park rijdt Rinty ons een stukje verder langs het water. We stoppen en maken een flinke wandeling, ook langs de oever van de Nijl, tot op de spoorbrug. We zien de meest mooie planten, prachtige vogels en een herder met een kudde geiten, allemaal aan een touw, op eentje na, want dat beestje is kreupel. In een van de bomen hangt een groot bijennest; ik kan prachtig inzoomen op een kingfisherbird; en we zien de Afrikaanse rode aarde. De kleuren van Oeganda: rode aarde en groene planten en zwarte mensen, allemaal even mooi. We beklimmen het voetpad langs de spoorbrug en blijven midden op staan om van het uitzicht te genieten. Ik maak foto’s van  vogels en…. krijg de bewaking op mijn dak. Elke vitale verbinding, gebouw of noem maar op heeft hier bewaking. De spoorbrug, waar zo’n twee keer per week een trein van Kenia naar Kampala overheen rijdt (goederenvervoer), wordt ook bewaakt. En foto’s maken is not done, want ik zou er wel eens terroristische bedoelingen mee kunnen hebben. Maar natuurlijk nemen we geen risico en laten we ons van de brug terug jagen. Ik ben mijn fototoestel liever niet kwijt en dat geweer in de handen van een bewaker die ook alcohol drinkt is ook genoeg reden om terug te stappen. Weer beneden op de oever worden we gevolgd door twee jongetjes, die kennelijk het gedrag van drie blanken wel interessant vinden, want telkens als wij blijven staan doen zij dat ook. Daarmee krijg je wel het onbehaaglijke gevoel dat ze je spullen willen rollen. Maar het is alles bij elkaar een heel ontspannen wandeling: heerlijk, heerlijk, heerlijk!

Kraamvisite

De ene week een afscheidsbijeenkomst, een week later gaan we op kraamvisite. Shem, freelance collega van Rinty is op 29 december 2010 voor het eerst vader geworden. Als hij die eerste donderdag op het hospice komt, wordt er door de collega’s voor hem een lied in het Luganda gezonden (natuurlijk met drums erbij). Vrij vertaald komt het er op neer dat Shem wordt gefeliciteerd met zijn zoon. Hij mag God danken dat hij zo’n geweldige vrouw heeft, die hem een zoon heeft geschonken.  Nu is hij pas echt volwassen. 

Shem heeft aangegeven dat we altijd welkom zijn, dus rijden we er op zaterdagochtend (tweede week) heen. Shem blijkt niet thuis te zijn, maar zijn vrouw Gladis en mr. Muthalla jr. wel.  Gladis is nog bezig met de baby verzorgen, maar we mogen al wel binnen komen in de woonkamer, waar 1 kast en een groot bankstel in past. Er is een meisje, die begint met het afruimen van de salontafel - alles krijgt een plaatsje in de kast; ze maakt de tafel schoon met een doekje en komt vervolgens met kleedjes voor over de tafel en de rugleuningen van de stoelen en bank. Daarna zet ze al bekers en suiker op tafel. Het gaat niet snel, maar heel zorgvuldig… en ze gaat vervolgens buiten op de veranda verder met de afwas. Ze spreekt nog geen Engels en ze komt regelmatig om een hoekje kijken hoe het met ons gaat….  deze kleine dame van vijf jaar oud! Het is een nichtje van Shem die van haar oma alle huishoudelijk werk al heeft geleerd. We drinken thee en krijgen er banaan bij en met Gladis is het heel gezellig. En de baby is een prachtig klein mensje. We hebben er echt van genoten.

We hebben hem uitgebreid op de foto gezet. Foto’s van baby’s maken is hier nog niet zo gewoon als bij ons.

Vooral de komst van ons Ma, de  jaja (spreek uit djadja) van Rinty wordt erg gewaardeerd.  Gladis is van en andere stam dan Shem en de meeste mensen in Jinja. Zij komt uit Noord Oeganda en heeft Shem leren kennen toen ze in Jinja een laboratoriumopleiding heeft gedaan. Ze heeft in het begin erg veel moeite gehad om te wennen. Ze sprak de locale taal niet en ook een heleboel gebruiken zijn toch anders. Gladis gaf aan dat mensen het van Rinty veel makkelijker accepteren als je ‘fouten’ maakt. Iedereen snapt dat een blanke niet alles kan weten. Omdat je aan Gladis niet kan zien dat ze van een andere stam is, wordt het verschillend zijn veel minder geaccepteerd.

Herdenkingsdienst

Onze eerste zaterdag in Jinja, als we na een reis van bijna drie uur vanuit Entebbe zijn aangekomen, gaan we al direct met Rinty op pad. Rinty heeft  enkele verplichtingen, waarbij onze aanwezigheid niet stoort, dan wel zeer op prijs wordt gesteld. Allereerst gaan we met de auto van de buurman naar een bijeenkomst van de Nederlandse ambassade over de maatregelen die er worden genomen rond de algemene verkiezingen in Oeganda. Rinty heeft daarover van de Nederlandse Vera gehoord. De locatie is vaag: bij het retraitehuis van twee Nederlandse vrouwen. We blijken in de verkeerde buurt te zitten, plegen een telefoontje en moeten naar een heel andere wijk. Behalve de hoofdwegen in Jinja is er niet veel geasfalteerd, dus we hobbelen stevig. We vinden de locatie, een prachtige plek aan de Nijl. Werkelijk een droomlocatie van twee Nederlandse vrouwen die hier een retraitehuis runnen. Maar…. De bijeenkomst is afgelast, omdat er te weinig aanmeldingen zouden zijn. Rinty en Vera wisten van geen aanmelden, dus die waren gewoon gekomen. Dit is Afrika en ook de Nederlandse zaken worden aardig op z’n Afrikaans geregeld. Terwijl de vrouwen overleggen lopen Ma en ik een rondje door de prachtige tuin.

En toen naar het huis van Marcelina, een verpleegkundige van het hospice. Daar is een herdenkingsdienst voor haar vier weken geleden overleden dochter. Claire was 27 jaar, net afgestudeerd aan de universiteit, net een nieuwe baan en na 14 dagen door een volkomen onbekende oorzaak overleden. Marcelina houdt er rekening mee dat ze vergiftigd is. Er staat een grote tent in de tuin waarin wel 80 stoelen stonden. Gelukkig vinden we een plek uit de zon. De herdenkingdienst begint om 3 uur, heel on-Afrikaans precies op tijd (wij zijn ook 10 minuten te laat), maar er komen tot 4 uur nog mensen binnen druppelen. De dienst is een katholieke viering met priester, dus de orde van dienst is voor ons vertrouwd. Ik blijk naast Benna, de vriendin van Rinty te zitten met daarnaast haar moeder. Onder de dienst schudden we elkaar de hand al even. De viering is in het Engels, waardoor ik de preek niet goed genoeg kan volgen. Maar het zingen was een feest. De Engelse liederen kan ik meezingen, vooral ook omdat Benna heel goed zingt (ook stukken solo) waardoor ik lekker veel steun aan haar heb. Behalve de viering te volgen komt bij mij ook de ‘waaromvraag’, Hier zitten Benna’s moeder en ik met twee mooie jonge vrouwen als dochter en we bidden voor Claire en voor Marcelina  die nu zonder haar dochter verder moet. Het is wel mooi dat er op een bepaald moment een (zwart/witte) vlinder door de tuin fladdert.  Na de viering zijn we gezellig met Benna en haar moeder – een open, goedlachse vrouw - aan het praten, als we worden uitgenodigd om binnen te komen eten bij de priester. Ik vroeg aan Rinty of dat is omdat we de enige drie blanken in het gezelschap zijn, maar Rinty denkt dat het vooral komt omdat Rinty Marcelina’s baas is. Goed, wij dus naar binnen. Een vrouw staat met een kan en een waterbak klaar, zodat we onze handen kunnen wassen. We mogen eten pakken en gaan zitten bij een groepje mensen, waaronder de priester en zijn acoliet. Een van de mensen is de vader van Marcelina en als Rinty aan deze mens wordt voorgesteld, geeft ze hem een hand en knielt  ze even. Dit is volgens haar een gebaar van respect, niet van onderdanigheid, dat ze altijd gebruikt voor oude mensen. Dus wij grappen even dat ze dat ook voor ons Ma zou moeten doen. Als ik het eten opschep ligt er nog maar een vork, die ik laat liggen. Ik bedenk met Ma samen te doen, maar Rinty is al gewend met haar handen te eten. En deel van de andere gasten doet dat ook. Het is dan leuk om te zien dat daarna de waterkan weer langs komt. Als je iemand als afscheid een hand wil geven, maar zijn/haar handen zijn nog niet schoon, dan geven ze een arm, met de hand naar beneden gedraaid. Het overgrote deel van de gasten is buiten blijven zitten en eet met een dienblaadje op schoot. Toen de priester was vertrokken en de borden leeg, zijn we nog een half uur bij Benna gaan zitten. Er werd ondertussen aandacht gegeven aan belangrijke gasten, die blijken bij de komende verkiezingen ergens op een kandidatenlijst te staan. Rinty vertelt dat dergelijke bijeenkomsten vaak uitmonden in een politiek getinte bijeenkomst, zeker zo kort voor de verkiezingen. Zo van ‘zie eens hoe betrokken ik bij de mensen ben’. Waarschijnlijk betalen ze ook wel een deel van de kosten. Marcelina is ook bij ons komen zitten. Voor zover het gaat, praat ik wat met haar. Marcelina geeft aan dat Afrikanen zich niet zoveel vragen stellen bij de dood. De dood komt zo vaak en je kunt er niets tegen doen. Ze vindt het vooral fantastisch dat er zoveel mensen zijn gekomen om te bidden. In de loop van de week zullen we merken dat het verdriet bij Marcelina pas na dit definitieve afscheid echt zal komen.

Avon(d)(t)uren

Met de jeep van het hospice vertrekken we naar het centrum van Jinja. We leven Rinty’s leven mee, dus daar hoort eerst een bezoek aan het terras bij. Dit is de vast stek van Rinty en Woody, waar ze veel bekenden ontmoeten. Er wordt  een flesje fris gedronken en wat gekletst. En wij kijken ons ogen uit: parkeren doe je hier bijna een meter uit de stoep, want net naast de stoep zijn de gaten te groot. Het is niet bepaald een groene omgeving, maar gelukkig ook niet knetterdruk met verkeer. We maken kennis met neef Rajab die een winkel in tweede hands tv’s, audioapparatuur en computers heeft. Het winkeltje ligt naast het restaurant. Aan de overkant is een zaak die bedden maakt en verkoopt. De voorbeelden staan onder zijn luifel op de stoep.
Op de hoek met de kruising zit elke dag een chapatybakker. Chapatys zijn een soort wraps die je al dan niet gevuld kunt eten. Zijn handeltje heeft hij op niet meer dan een tafeltje met een houtskoolvuurtje. Om hen heen staan allemaal fiets- en bromfietsbodaboda's. Elke bodabodarijder heeft een vaste standplaats en ze zijn ook lid van een vereniging die de financiën regelt. Overigens zijn ze ook te bellen, als je wilt dat jouw vast rijder je vanaf een andere plek ophaalt en thuisbrengt.
Aan de overkant (diagonaal het kruispunt overkijkend) zie ik een vrouw met twee banken op haar hoofd en een onder haar arm verschijnen. Ze zet ze op de stoep weg, gaat nog even weg en komt terug met een houtskoolbrander en een grote waterketel. Ze verkoopt elke avond vanaf die plek thee aan voorbijgangers. Geen idee of het loont, maar Woody zegt dat ze er elke dag is. In haar hoekje barst het ook van de verkiezingsposters, zoals op ongelooflijk veel andere plaatsen trouwens. Tussen 18.40 en 18.50 wordt het ineens donker. Rinty haalt het hondevoer op (gewoon restaurantafval met botten en graten er nog in, iedere dag iets anders, maar wel lekker goedkoop). en we klimmen weer in de jeep. Ik moet zeggen, er is een trucje om heel snel (en elegant) in een jeep te klimmen, ik kreeg die al lekker snel onder de knie, dus ik ben er altijd snel in en uit.

Op de terugweg naar huis moeten we nog en boodschap doen: melk halen voor de pups. En dan blijkt er een tafeltje voor een elektronicawinkel te staan met daarop 'boterhammenzakjes' met halve liters melk. Die mijnheer komt elke dag om half zeven, tot zijn handeltje op is. De melk komt rechtstreeks van de koe en je moet die nog doorkoken. Rinty koopt voor eigen gebruik pakken gesteriliseerde melk in de supermarkt. En ondanks dat het al na zevenen is, is het erg druk op straat. We komen op een kruispunt met Mainstreet waar het echt een chaos is. Echt de complimenten voor Rinty's rijkunst, je moet naar zes kanten tegelijk kijken, alles rijdt en loopt gewoon door elkaar. Het leuke van een jeep is wel dat je tamelijk hoog zit en dus wel goed zicht hebt (en met die stevige bumpers ook wel ontzag inboezemen). Eenmaal thuis moet er nog gekookt worden. Dat duurt langer dan wij gewend zijn, dus uiteindelijk eten we pas rond half tien. Daarna nog even kletsen en dan douchen....... met koud water.........  en lekker soezerig naar bed.

Daycare in het hospice

De eerste maandag gaan we ‘meeleven’ met Rinty, dus om 7 uur ons bed uit, om 7.50 uur stukje lopen naar de bodaboda’s (Ma nog niet mee); Rinty en ik elk achterop een brommer die met een vaartje van zo’n 50 km per uur door Jinja raast (alleen de bocht naar rechts – als ik achterover helde, was wat eng) en de wind door je haren. Binnen no time bij het hospice, waar we de jeep pakken om ons Ma op te halen. De medewerkers beginnen elke dag gezamenlijk met een (Christelijk) lied en een gebed. Daarna wordt het werk voor de komende dag besproken en de patiënten die bezocht gaan worden.  Ieder drinkt een beker thee (halve liters!)  en ondertussen wordt de tent voor de daycare opgezet. James en Richard worden daarbij geholpen door twee vrijwilligers. Joyce en ik helpen met de matten en matrassen en we leggen dekens en hoofdkussens weg. Er komt ook nog een tv en dvd-speler bij. Als dat klaar is vertrekken James en een deel van het team voor een dag ‘in het veld’, Marcelina, Rinty en Joyce blijven in Jinja. Nog voor half 10 komen de eerste patiënten, waarvan een deel ook nog op stoelen neerstrijkt.

Een van de dames pakt al het materiaal om de kettingen te maken, de rest gaat stilletjes zitten, alhoewel ze meestal wel ons Ma en mij een hand komen geven. Rinty had gewaarschuwd dat de patiënten ook wel uit respect zouden kunnen knielen, maar dat was er uiteindelijk maar eentje. De daycare, waar deze dag drie mannen en tien vrouwen bij waren (plus de vrijwilligers – en dat was stil vergeleken andere keren) begint met een ontbijt: twee witte boterhammen, een banaan, een gekookt ei en melkthee: hete melk waar thee van is gezet (met voor de meeste heel veel suiker).

Ondertussen heet Marcelina iedereen welkom en worden Ma en ik voorgesteld en de patiënten reageren daarop. Voor mij het meest ongemakkelijke deel van de hele week. Als de ontbijtspullen zijn opgeruimd, komen de onderlinge gesprekken los en wordt er begonnen met het maken van kettingen of een spel gedaan (te vergelijken met ons ‘Mens erger je niet’). Ons Ma gaat ook leren hoe de kralen worden gemaakt en de patiënten vinden het geweldig. Ze willen ook allemaal met Ma op de foto. Ik beperk me tot kijken en me met het spel bemoeien. Er is ook altijd een vrijwilliger aanwezig die hand- en spandiensten voor de patiënten verricht, vandaag is dat Isa. Anders is er ook een creatief begeleidster die helpt met het kettingen maken en vaak is muziek en dans onderdeel van de daycare (alleen deze keer was de begeleidster ziek en Isa van de muziek was ook verhinderd). Ondertussen worden er ook muziek-dvd’s gedraaid, waarbij de aanwezigen meezingen, lachen (ze lagen echt in een deuk bij een bepaalde videoclip, die ze die dag wel drie keer hebben gezien, en elke keer was het geweldig) en commentaar geven. De tv is voor de patiënten geweldig. Bij ons is het de gewoonte om je tv uit te zetten als je visite krijgt. Tv in Oeganda is zo’n luxe, dat wanneer je een tv hebt, je die zeker aanzet voor je visite om ze daarvan te laten genieten. 

Voor de lunch behandelt de verpleegkundige een medisch item. Deze keer gaf Marcelina uitleg over de vormen van kanker die gerelateerd zijn aan aids. Een vorm die er veel voorkomt bij de patiënten van het hospice. De uitleg duurt maar 20 minuten, maar de vragen en antwoorden die daarop volgen nemen wel drie kwartier in beslag.  Vraag en antwoord gaat in de locale taal, maar vrijwijl alle patiënten mengen zich in het gesprek en ze stellen ook vragen en geven antwoorden aan elkaar.

Na de uitleg is er een lunch (heeft voor ons westerlingen de vorm van een uitgebreide warme maaltijd). Na de maaltijd wordt er door sommige patiënten gerust, alle patiënten gaan een voor een bij Marcelina op consult en krijgen weer voor twee weken medicijnen mee en zo nodig worden ze verwezen naar andere instanties om problemen zoals het (niet kunnen ) betalen van schoolgeld te regelen.

Een onderdeel van de daycare is ook handmassage. De vrijwilligers masseren de handen van de patiënten. Patiënten masseren  ook bij elkaar de handen. Behalve dat dit ontspannend is, is dit ook een fijn moment van fysiek contact met de patiënt. Je praat wat, maar je geeft hen vooral ook aan, dat ze ondanks hun ziekte ‘aanraakbaar’ zijn. Iets dat in Oeganda bij palliatieve patiënten niet vanzelfsprekend is.  Dat de patiënten de daycare heel positief ervaren zie je duidelijk aan hun gezichten en hoewel de daycare officieel om 4 uur afgelopen is, vertrekken de patiënten pas allemaal na half vijf.

Wij helpen weer met het opruimen van alle spullen, het afbreken van de tent en wachten tot Rinty haar werk ook heeft afgerond. Het is al over zessen als we bij het hospice vertrekken, nog niet naar huis, want  Rinty’s dag is dan nog lang niet om…. wordt vervolgd.